Nhật và Hàn nội soi tầm soát theo chương trình quốc gia. Việt Nam thì không, và lý do không phải vì thiếu quan tâm.
Tầm soát cả dân số cần những điều kiện gì
- Tỷ lệ mắc trong dân số đủ cao
- Có công cụ phát hiện sớm hiệu quả
- Phát hiện sớm thật sự đổi kết quả
- Hệ thống làm được với chất lượng đồng đều
- Chi phí và nhân lực chịu được
Năm điều kiện này phải có đủ, và thiếu một điều là chương trình không đứng được.
Vì sao tỷ lệ mắc lại quyết định
- Ở nơi tỷ lệ cao, soi ít người đã tìm ra một ca
- Ở nơi tỷ lệ thấp, phải soi rất nhiều người
- Số thủ thuật tăng thì rủi ro cộng dồn tăng
- Số phát hiện không đáng kể so với công sức
- Nên cân bằng lợi ích đảo lại
Mục thứ ba là điều dễ bỏ qua nhất: mỗi lần nội soi đều có rủi ro nhỏ, và nhân lên thì không nhỏ.
Điều kiện về hệ thống
- Cần nhiều nơi làm được nội soi chất lượng
- Cần người soi có kinh nghiệm phát hiện tổn thương sớm
- Cần nơi đọc mô bệnh học đủ năng lực
- Cần theo dõi được người đã soi
- Chất lượng không đồng đều làm chương trình mất tác dụng
Mục thứ hai là phần khó nhất: phát hiện tổn thương rất sớm là kỹ năng phải đào tạo nhiều năm.
Điều Việt Nam đang có
- Nội soi đã phổ biến ở nhiều nơi
- Có nơi làm được rất tốt
- Nhưng chưa có chương trình cho cả dân số
- Cách tiếp cận hiện nay là theo nhóm nguy cơ
- Và theo triệu chứng
Mục thứ tư là điểm thực hành quan trọng nhất của bài: không có chương trình chung nhưng có hướng theo nhóm.
Ai nên bàn với bác sĩ về việc nội soi
- Người có triệu chứng kéo dài
- Người có bất kỳ dấu hiệu báo động
- Người có người thân bậc một bị ung thư dạ dày
- Người đã biết có viêm teo hoặc chuyển dạng ruột
- Người có vi khuẩn theo chỉ định
Mục thứ ba là nhóm được lợi rõ nhất và cũng là nhóm ít biết mình thuộc diện nên đi.
Tiền sử gia đình — con số đáng hỏi
- Người thân bậc một là cha mẹ, con, anh chị em ruột
- Có một người thì ngưỡng đã thấp hơn
- Có nhiều người thì càng nên bàn sớm
- Nên biết họ phát hiện ở tuổi nào
- Kể thông tin đó khi đi khám
Mục thứ tư là chi tiết bác sĩ cần, nên đáng hỏi lại trong gia đình để biết chính xác.
Người Việt sống ở nước ngoài
- Một số nơi có hướng dẫn riêng cho nhóm di dân từ vùng tỷ lệ cao
- Nói rõ nguồn gốc khi đi khám
- Nói rõ tiền sử gia đình
- Hỏi bác sĩ ở nơi đó về hướng dẫn tại chỗ
- Đừng mặc định hướng dẫn nơi đó áp cho mọi người như nhau
Mục đầu là điều nhiều người không biết, và nó có thể mở ra việc tầm soát mà đáng lẽ mình được làm.
Diệt vi khuẩn như một chiến lược dân số
- Có nơi tiếp cận bằng cách tìm và diệt vi khuẩn
- Rẻ hơn nội soi cho cả dân số
- Can thiệp vào nguyên nhân chứ không chỉ phát hiện
- Nhưng có vấn đề về kháng thuốc khi làm quy mô lớn
- Đang là hướng được nghiên cứu
Mục thứ ba là điều làm hướng này khác hẳn tầm soát: nó giảm số ca thay vì chỉ tìm ca sớm.
Đừng tự đặt mốc tuổi nghe được ở đâu
- Mốc tuổi của chương trình nước khác không áp trực tiếp
- Nó được tính cho dân số của nơi đó
- Yếu tố nguy cơ của mình mới quyết định
- Bàn với bác sĩ thì ra mốc phù hợp
- Có yếu tố nguy cơ thì mốc có thể sớm hơn nhiều
Mục cuối là chiều đáng lưu ý: người có tiền sử gia đình có khi nên soi sớm hơn mọi mốc chung.
Nội soi định kỳ khi đã có tổn thương nền
- Đây không phải tầm soát mà là theo dõi
- Khoảng theo dõi tuỳ bước và phạm vi tổn thương
- Có chỉ định rõ ràng cho nhóm này
- Đi đúng hẹn là phần quan trọng nhất
- Giữ chuỗi tờ kết quả để so
Mục đầu là ranh giới nên phân biệt: đã có tổn thương thì việc đi soi lại là điều trị, không phải tầm soát.
Các yếu tố lối sống vẫn đáng làm
- Giảm muối và đồ muối lâu
- Tăng rau quả tươi
- Bỏ thuốc lá
- Giảm rượu
- Diệt vi khuẩn nếu có và được chỉ định
Mục cuối là can thiệp mạnh nhất trong danh sách, và nó là điều duy nhất diệt được nguyên nhân.
Điều nên làm sau khi đọc bài này
- Hỏi trong gia đình đã có ai bị ung thư dạ dày chưa
- Xem mình đã từng xét nghiệm vi khuẩn chưa
- Tìm lại tờ nội soi cũ nếu từng soi
- Xem tờ đó có ghi viêm teo hay chuyển dạng ruột không
- Mang các thông tin đó đi hỏi bác sĩ
Mục đầu là câu hỏi một phút mà có thể đổi cả ngưỡng đi khám của mình và của người trong nhà.
Loại này khác loại khác ở đâu
- Có nước tầm soát cho cả dân số, điều rất ít loại có
- Nhưng điều đó phụ thuộc tỷ lệ mắc từng nơi
- Nên hướng dẫn khác nhau giữa các nước là hợp lý, không phải mâu thuẫn
- Có thêm hướng can thiệp vào nguyên nhân ở quy mô dân số
- Ở Việt Nam thì đi theo nhóm nguy cơ, nên phải biết mình có thuộc nhóm nào
Mục cuối là kết luận thực hành của cả lô: với dạ dày thì biết yếu tố nguy cơ của mình là việc phải làm trước.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Nhật và Hàn tầm soát mà Việt Nam không?
Vì tầm soát cả dân số chỉ có lợi khi tỷ lệ mắc đủ cao và hệ thống làm được với chất lượng đồng đều. Ở nơi tỷ lệ thấp hơn, số người phải soi để tìm ra một ca quá lớn nên cân bằng lợi ích đảo lại.
Vậy ở Việt Nam thì ai nên nội soi?
Người có triệu chứng, người có dấu hiệu báo động, người có người thân bậc một bị ung thư dạ dày, người đã biết có viêm teo hoặc chuyển dạng ruột, và người có H. pylori theo chỉ định. Bác sĩ đánh giá từng trường hợp.
Không có chương trình quốc gia thì có nên tự đi nội soi không?
Nên bàn với bác sĩ thay vì tự quyết theo mốc tuổi nghe được ở đâu. Với người có yếu tố nguy cơ thì việc nội soi rất đáng làm, còn với người không có thì cần cân nhắc cụ thể.
Người Việt sống ở nước có chương trình thì sao?
Nên hỏi bác sĩ ở nơi đó, vì một số nơi có hướng dẫn riêng cho nhóm di dân từ vùng tỷ lệ cao. Nói rõ nguồn gốc và tiền sử gia đình khi đi khám.